Η νόμιμη επίκληση και προσκομιδή των αποδεικτικών μέσων αποτελεί πιστή προέκταση της αρχής της συζητήσεως (106 ΚΠολΔ), η οποία εν τη αυστηρή αυτής εννοία αποτελεί θεμελιώδη δικονομική αρχή διέπουσα το σύνολο της διαγνωστικής δίκης.
Σύμφωνα δε, με αυτήν, το δικαστήριο δεσμεύεται (εξαιρουμένων των δικών μη αμφισβητούμενης δικαιοδοσίας) από τους πραγματικούς ισχυρισμούς που επικαλούνται κα τα αποδεικτικά μέσα που εισφέρουν οι διάδικοι αλλά και μόνο αυτά, χωρίς να μπορεί να επιστηρίξει την δικανική του κρίση σε έτερα, εκτός του εύρους αυτών, αποδεικτικά έγγραφα.
Τούτο συνεπάγεται, εξ αντιδιαστολής, ότι η μη νόμιμη επίκληση και προσκομιδή αυτών, ουδεμία υποχρέωση/ δέσμευση δημιουργεί στο δικάζον Δικαστήριο, η δε, μη λήψη υπόψη αυτών δεν επάγεται αναιρετική πλημμέλεια της εκδοθησόμενης απόφασης.
Σύμφωνα δε με τη νομολογία του Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου μας και δη την υπ’ αριθμ. ΑΠ 550/ 2025 περί την έννοια της νόμιμης επίκλησης και προσκομιδή των αποδεικτικών μέσων «Από τις διατάξεις των άρθρων 106, 335, 338-340 και 346 του ΚΠολΔ προκύπτει ότι το δικαστήριο της ουσίας, κατά το σχηματισμό της κρίσης του για τους ουσιώδεις πραγματικούς ισχυρισμούς των διαδίκων, οφείλει να λάβει υπόψη του όλα τα αποδεικτικά μέσα που παραδεκτά προσκόμισαν με επίκληση οι διάδικοι, διαφορετικά, υποπίπτει στην πλημμέλεια που ιδρύει το λόγο αναιρέσεως από τον αριθμό 11γ` του άρθρ. 559 κπολδ, χωρίς όμως να ελέγχεται η κρίση του ως προς την αξιοπιστία των μαρτύρων και την αξιολόγηση των αποδείξεων γενικά (ολαπ 23/2008). ειδικότερα, ο λόγος αυτός αναιρέσεως ιδρύεται, όταν το δικαστήριο της ουσίας δεν έλαβε υπόψη του υποστατά και αναλόγως έγκυρα αποδεικτικά μέσα, που παραδεκτά επικαλέστηκε ο αναιρεσείων και νόμιμα προσκόμισε ο ίδιος ή οποιοσδήποτε από τους λοιπούς διαδίκους (απ 242/2023, απ 1208/2019, 779/2019, 222/2008, 774/1996) προς άμεση ή έμμεση απόδειξη ή ανταπόδειξη κρίσιμων γεγονότων ή λυσιτελών ισχυρισμών κατά την ανωτέρω έννοια, δηλαδή, νόμιμων ισχυρισμών που ασκούν ουσιώδη επίδραση στην έκβαση της δίκης (ολαπ 42/2002, απ 242/2023, απ 1874/2008), εφόσον βέβαια προτάθηκαν παραδεκτά στο δικαστήριο της ουσίας (πρωτοβάθμιο ή δευτεροβάθμιο). για την ίδρυση του ως άνω λόγου αναιρέσεως αρκεί και μόνη η ύπαρξη αμφιβολιών για τη λήψη υπόψη από το δικαστήριο της ουσίας επικληθέντων και προσκομισθέντων αποδεικτικών μέσων, τα οποία όφειλε αυτό να λάβει υπόψη του (απ 242/2023). καμιά, ωστόσο, διάταξη δεν επιβάλλει την ειδική μνεία και τη χωριστή αξιολόγηση καθενός από τα αποδεικτικά μέσα που επικαλέστηκαν και προσκόμισαν οι διάδικοι, αλλά αρκεί η γενική μνεία των κατ` είδος αποδεικτικών μέσων που λήφθηκαν υπόψη (απ 779/2019). δεν απαιτείται, εξάλλου, να γίνεται παράθεση ως προς το ποια αποδεικτικά μέσα χρησιμοποιήθηκαν για άμεση ή έμμεση απόδειξη ή καθορισμός της βαρύτητας, που αποδόθηκε στο καθένα από αυτά ή της σχέσης και της επιρροής ενός εκάστου αποδεικτικού μέσου στα προς απόδειξη θέματα, ενώ από την αναφορά ορισμένων εξ αυτών, λόγω της ιδιαίτερης σημασίας τους, δεν συνάγεται αναγκαίως ότι τα υπόλοιπα δεν εκτιμήθηκαν. απαιτείται, όμως, να καθίσταται απολύτως βέβαιο από όλο το περιεχόμενο της αποφάσεως ότι όλα τα νομίμως προσκομισθέντα από τους διαδίκους αποδεικτικά μέσα λήφθηκαν υπόψη από το δικαστήριο της ουσίας και συνεκτιμήθηκαν για τη διαμόρφωση του αποδεικτικού πορίσματος (ολαπ 2/2008, απ 242/2023, απ 500/2019). για την πληρότητα δε του ίδιου λόγου αναίρεσης πρέπει στο αναιρετήριο να καθορίζεται το αποδεικτικό μέσο που δεν λήφθηκε υπόψη από το δικαστήριο της ουσίας, μολονότι ήταν παραδεκτό και νόμιμο και να εκτίθεται ότι έγινε επίκληση και παραδεκτή προσαγωγή του στο δικαστήριο εκείνο προς απόδειξη ή ανταπόδειξη κρίσιμου, κατά τα προεκτεθέντα, ισχυρισμού, ο οποίος πρέπει επίσης να εξειδικεύεται στο αναιρετήριο με παράλληλη αναφορά ότι υπήρξε παραδεκτή επίκλησή του στο δικαστήριο της ουσίας (απ 242/2023, απ 793/2015). (σχετ. νο 22)
Σε συνάφεια δε, με τα ανωτέρω, το Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο (ΑΠ 23/ 2008) έχει κρίνει (και έκτοτε ακολουθείται παγίως η διαμορφωθείσα νομολογία του) ότι: «Από τις διατάξεις των άρθρων 106, 335, 338-340 και 346 του ΚΠολΔ προκύπτει ότι το δικαστήριο, προκειμένου να σχηματίσει τη δικανική του πεποίθηση περί της αλήθειας ή μη των πραγματικών ισχυρισμών των διαδίκων που ασκούν ουσιώδη επιρροή στην έκβαση της δίκης, οφείλει να λαμβάνει υπόψη του όλα τα αποδεικτικά μέσα (αλλά και μόνον εκείνα) τα οποία νόμιμα επικαλούνται και προσκομίζουν οι διάδικοι. εξάλλου κατά τη διάταξη του άρθρου 559 αρ. 11 περ. β΄ κπολδ, αναίρεση επιτρέπεται αν το δικαστήριο παρά το νόμο έλαβε υπόψη αποδείξεις που δεν προσκομίστηκαν. κατά την αληθή έννοια της διατάξεως αυτής, που προκύπτει και από το συνδυασμό της προς τις διατάξεις των άρθρων 106, 237 εδ. 1 στοιχ. β, 346 και 453 παρ. 1 κπολδ, η πρώτη εκ των οποίων εισάγει το συζητητικό σύστημα στη διαγνωστική δίκη, δηλαδή της ενεργείας του δικαστηρίου κατόπιν πρωτοβουλίας των διαδίκων, ως αποδείξεις που δεν προσκομίστηκαν νοούνται και εκείνες των οποίων δεν έγινε σαφής και ορισμένη επίκληση με τις προτάσεις του διαδίκου που τις προσκόμισε. σαφής και ορισμένη είναι η επίκληση του εγγράφου όταν είναι ειδική και από αυτήν προκύπτει η ταυτότητά του. μπορεί δε η επίκληση αυτή να γίνει είτε με τις προτάσεις της συζήτησης μετά την οποία εκδόθηκε η απόφαση είτε με αναφορά διά των προτάσεων αυτών σε συγκεκριμένο μέρος των προσκομιζομένων προτάσεων προηγούμενης συζήτησης, όταν γίνεται σαφής και ορισμένη επίκληση του εγγράφου, κατ’ ανάλογη εφαρμογή του άρθρου 240 κπολδ. η τελευταία αυτή διάταξη, αναφέρεται βέβαια στον τρόπο επαναφοράς «ισχυρισμών», έχει όμως εφαρμογή και για την επίκληση αποδεικτικών μέσων, για την ταυτότητα του νομικού λόγου. δεν είναι συνεπώς νόμιμη η κατ’ έφεση επίκληση εγγράφου, προς άμεση ή έμμεση απόδειξη, όταν στις προτάσεις του εφετείου περιέχεται γενική μόνο αναφορά σε όλα τα έγγραφα που ο διάδικος είχε επικαλεστεί και προσαγάγει πρωτοδίκως, χωρίς παραπομπή σε συγκεκριμένα μέρη των επανυποβαλλόμενων πρωτόδικων προτάσεων, που περιέχεται σαφής και ορισμένη επίκληση του εγγράφου ή με ενσωμάτωση των προτάσεων προηγούμενων συζητήσεων, στις οποίες γίνεται επίκληση των εγγράφων στις προτάσεις της δευτεροβάθμιας δίκης (ολαπ 9/ 2000, 14/ 2005 τνπ nomos).
Από το σύνολο των ως άνω αναφερομένων επί τη βάσει και της επί μακρόν διαπλασθείσας νομολογίας, προκύπτει πασιφανως ότι αποδεικτικά μέσα που λαμβάνονται υπόψη είναι αυτά που οι διάδικοι προσκομίζουν μετ’ επικλήσεως και μόνο αυτά.
Σε περίπτωση δε, μη νόμιμης και παραδεκτής προσκομιδής τους, η υπό του δικάζοντος δικαστηρίου λήψη υπόψιν αυτών οδηγεί στην αναιρετική πλημμέλεια του άρθρου 559 αρ. 11 ΚΠολΔ.
Άλλωστε, παγίως κρίνεται ότι κατά τη διάταξη του άρθρου 338 ΚΠοΛΔ, κάθε διάδικος οφείλει να αποδείξει τα πραγματικά γεγονότα, που είναι αναγκαία για να υποστηρίξει την αυτοτελή αίτηση ή ανταίτησή του. το βάρος της απόδειξης διακρίνεται σε υποκειμενικό και αντικειμενικό. το υποκειμενικό βάρος προσδιορίζει το διάδικο, στον οποίο το δικαστήριο με παρεμπίπτουσα απόφασή του για τη διεξαγωγή αποδείξεων, επιβάλλει την ευθύνη προσκομιδής των αποδεικτικών μέσων, για τη βεβαίωση, στον αναγκαίο βαθμό, των πραγματικών γεγονότων που θεμελιώνουν την αξίωσή του. το πεδίο εφαρμογής του υποκειμενικού βάρους απόδειξης έχει περιορισθεί σημαντικά μετά την κατάργηση της προδικαστικής απόφασης. το αντικειμενικό βάρος απόδειξης προσδιορίζει το διάδικο, ο οποίος φέρει τον κίνδυνο της αμφιβολίας του Δικαστή ως προς τη συνδρομή των θετικών προϋποθέσεων επέλευσης της επίδικης έννομης συνέπειας (ΑΠ 181/ 2020, ΤΝΠ NOMOS).
Κατά τούτο, ο ενάγων ο οποίος δεν ανταποκρίνεται στο κατ’ άρθρο 338 ΚΠοΛΔ βάρος απόδειξης, ήτοι φέρει τον κίνδυνο της αμφιβολίας του δικαστηρίου περί τον μη σχηματισμό της δικανικής του πεποίθησης, με αποτέλεσμα την κατ’ ουσίαν απόρριψη της αγωγής του, ο δε, εναγόμενος της ένστασής του.
Βασιλική Α. Γαλάνη,
Δικηγόρος παρά Πρωτοδίκαις